عاملان حقیقی تحریک و تحرک

این را باید زودتر می‌نوشتم؛ وقت و حال اش نبود:

مراسم 16 آذر امسال، که با چند روز تاخیر سه روز پیش در سالن چمران دانشکده فنی دانشگاه تهران برگزار شد، در کنار باقی قسمت‌های قابل توجه، برای من دو مورد ویژه داشت. اولی عکس‌ها و درخواست‌های آزادی سجاد در سالن (در کنار باقی عکس‌ها و درخواست‌ها) بود، و دومی حضور دکتر نوابی (استاد دانشکده برق و کامپیوتر) در صف‌ اول مراسم، و نشستن روی صندلی‌های جلو.

این دو مورد، گر چه به خودی خود هم برای من مهم و مستحق توجه بودند، اما آن چه شایسته نقل شان می‌کند نه خود این موارد به عنوان مصادیق خاص، که واقعیت عامی است که این‌ها تنها نمونه ها، نشانه ها و نمادهایی از آن هستند.

*

یادم هست در مراسم صمیمی با استادی که پنج شش سال پیش برای دکتر نوابی برگزار کردیم جمله ای گفت قریب به این مضمون که من رادیو و تلویزیون نگاه نمی‌کنم و روزنامه نمی‌خوانم تا ناامید نشوم و به کار و درس ام لطمه نخورد. اساتیدی مثل او، به خصوص در رشته هایی مثل همین رشته های فنی، البته کم نیستند، اما وقتی کار به فهرست کردن نام اساتید دور از مسائل سیاسی و اجتماعی می‌رسید او جزء اولین‌ها بود: جدیت و دیسیپلینی که برای درس و کارش داشت، اجازه امور متفرقه ی ساده تر را هم به او نمی‌داد، چه برسد به درگیری سیاسی و دغدغه اجتماعی.

در ایام انتخابات که شنیدم فعال شده بوده و حتی روی ماشین اش پوستر زده بوده، تعجب کردم، و آن را نشانه ای از فراگیری ماجرا دانستم. بعد از انتخابات شنیدم که در تجمعات شرکت می‌کرده و حتی کتک خورده. حالا در مراسم 16 آذر می‌دیدم اش که جلوتر از خیلی دانشجوها و اساتید سیاسی‌تر در صف اول مراسم نشسته.

*

در تمام مدتی که ما مشغول فعالیت‌های انتخاباتی بودیم، سجاد ترجیح می‌داد به کارهای شرکت برسد. از همان اولین جلسه که جمع شدیم تا درباره انتخابات و چه می‌شود کرد و چه باید کرد ها حرف بزنیم، و از همان زمان که با بخشی از بچه ها مشغول کارهایی شدیم، به شوخی و جدی می‌گفت که راه افتادن این جلسات سیاسی و اجتماعی، جلسات کاری و اقتصادی را بی رونق کرده و جلوی پیشرفت کارها و سرعت شان را گرفته. اولین باری که جدی به ما پیوست، بعد از آن شب مناظره بود، که با هم به خیابان رفتیم. به قول بچه ها، در میان ما سه برادر، اصول‌گراترین بود، و همین، وقتی به میانِ ماجرا می‌آمد، درگیرترش می‌کرد. درگیر شدن او هم برای من نمونه ی دیگری از فراگیری ماجرا، و غلبه ی کامل سیاست و انتخابات بر تمام شئون زندگی در ایران بود. بعد از انتخابات، به خصوص پس از ماجرای روح الامینی و حکم عاشوری، مشغولیت اش بیشتر شده بود، هر چند هنوز پی‌گیری کارهای شرکت و پروپوزال‌ها و پروژه ها اولویت اصلی اش بود.

طبیعی بود که وقتی 16 آذر می‌دید عده ای با چوب و چماق و اشک آور ریخته اند در دانشگاه، و هم‌کلاسی‌های اش را می‌زنند و شیشه های دانشکده اش را می‌شکنند و داخل می‌ریزند و به اتاق انجمن حمله می‌کنند، بایستد و تند شود و چیزی بگوید و دفاعی بکند؛ هر چند، شاید تصورش را نمی‌کرد که به جای متجاوزین به دانشگاه و مهاجمین غیردانشجو، او را –و دانشجوهای دیگر مثل او را- بگیرند و بزنند و ببرند، تا امروز وقتی با صدایی نگران از صدای خسته اش می‌پرسی می‌تواند بند اش را بگوید، بگوید نه، و وقتی می‌پرسی انفرادی هستی یا نه، سریع پاسخ دهد نه. پاسخی که به اندازه پاسخ آن چند نفری که همان روزهای اول آزاد شده بودند، و در هر مکالمه، اولین صحبت شان این بود که شرایط خیلی خوب بود، مسخره و غیرقابل باور است.

*

این دو مورد برای من تنها نمونه ها و نشانه هایی هستند از واقعیتی عام، یعنی سیاسی شدن و تحریک و تحرک بدنه منفعل یا غیرفعال جامعه. در این نمونه ها، برای اهل بصر و بصیرت نشانه هایی است تا به واقعیت‌های جامعه و فضای ذهنی و سیاسی ای که در اثر اقدامات امنیتی و انتظامی و فضای پلیسی به وجود آمده، پی ببرند. هر چند، آن‌ها که از دیدن نشانه‌ها و نمونه هایی بزرگ‌تر و صریح‌تر عاجز اند به طریق اولی از درک و دیدن دلالت‌های پیچیده تر و ریزتر ناتوان اند.

اگر می‌توانستند پرده های جهل و توهم شان را کنار بزنند در می‌یافتند که بزرگ‌ترین عامل در تحریک و تحرک فضای دانشگاهی و دانشجویی، نه عاملی بیرونی یا برنامه ریزی پیچیده "فتنه" انگیزان داخلی، که اقدام ناشیانه کسانی از "خودی‌ها" برای "فتح" دانشگاه بود؛ کسانی که فضای دانشگاه و تفاوت‌های اش را با محیط‌های نظامی و انتظامی نمی‌شناسند، و لاجرم، نمی‌فهمند که با این اقدام تهاجمی و تجاوزی، حتی اساتید و دانشجوهای غیرسیاسی و غیرفعال را هم تحریک و به نفع حرکت‌های اعتراضی بسیج می‌کنند. کسانی که نمی‌فهمند دستگیری هزار نفر در دو روز (که لزوما نه خود و نه خانواده شان سیاسی نیستند) یعنی افزودن نیم میلیون معترض و مخالف جدید، به مخالفان و معترضانی که پیش از این رویانده اند.

اگر این‎ها را می‌فهمیدند و "می‌دیدند"، آن گاه در می‌یافتند که چه کسانی را به جرم اقدام علیه امنیت ملی و ایجاد جو  ناامنی و بی اعتمادی (آگاهانه یا جاهلانه، عامدانه یا ناخودآگاه) باید بگیرند، یا دست کم جلوی شان را بگیرند.